de Catharinakerk getekend door J Stellingwerf ad 1773
J. Stellingwerf 1773

In de middeleeuwen waren de kerken van Ginnum, Reitsum, Lichtaard en Jislum waarschijnlijk dochterkerken van Hallum. In 1886 werd op de fundamenten van de gotische kerk van Jislum een nieuwe kerk gebouwd. Daarbij zijn de klokken uit resp. 1445 en 1636 en het 17e-eeuwse smeedijzeren torenuurwerk overgezet.

De kerk is net als andere kerken van voor de Reformatie naar een heilige vernoemd: Sint Catharina.
Catharina van Alexandrië was bekeerd tot het Christendom en wist vele filosofen te overreden om haar daarin te volgen. Zij werd begeerd om haar schoonheid en de Romeinse keizer Maxentius wilde haar tot zijn vrouw. Toen zij weigerde liet hij haar folteren op een rad dat in stukken brak, waarna zij sprak dat zij de bruid van Christus was en ze wees hem opnieuw af. Vervolgens liet de keizer haar onthoofden, waarbij melk in plaats van bloed uit haar lichaam stroomde. De symbolen van de later heilig verklaarde Catherina zijn dan ook het rad en het zwaard.

De kerk wordt vanaf 1983 niet meer voor de eredienst gebruikt en raakte daarna in verval. De inwoners van Jislum hebben in 2000 de stichting Ta behâld fan de Jislumer Tsjerke opgericht om ervoor te zorgen dat de kerk zou worden gerestaureerd. Met steun van de Provincie Fryslân, de gemeente Ferwerderadiel, de N.H. gemeente Wânswert/Jislum, het Bouwfonds cultuurfonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Stichting dr. H. Muller’s Vaderlandsch Fonds en de stichting Bouwcultuurfonds Friesland is de restauratie in 2004 afgerond. Op 17 december 2004 is de kerk feestelijk weer in gebruik genomen en is een windwijzer op het dak van het schip van de kerk geplaatst.

Windwijzer Catharinakerk JislumDe strijdbaarheid en volharding van de inwoners voor het behoud van de kerk worden verbeeld door de symbolen van de Heilige Catharina, die in de windwijzer tot uiting komen. Stichting Ta behâld fan de Jislumer Tsjerke is in 2002 eigenaar geworden van het schip van de kerk. In 2018 is ook de toren in bezit van de stichting gekomen. Met de overname van de begraafplaats in februari 2019 vormt het object weer een geheel.

Cultuurhistorische waarde

De kerk en vooral de toren zijn een belangrijk onderdeel van het silhouet van Jislum. Het op een terp gelegen bouwwerk vormt een karakteristieke markering in het weidse, vlakke land waarin het dorp is gelegen. Het object is gelegen binnen de bebouwde kom. De kerk is een gaaf voorbeeld van een zogenaamd waterstaatskerkje en heeft een traditionele sobere, nagenoeg oorspronkelijke inrichting. Zowel de kerk met toren als het hekwerk zijn beoordeeld in het MIP (Monumenten Inventarisatie Project), maar uiteindelijk niet als monument aangemerkt. Wel wordt de kerk in de beoordeling betiteld als “van cultuurhistorisch belang”.
Daarnaast is het behoud van het gebouw noodzakelijk om de monumentale onderdelen op hun oorspronkelijk plaats te behouden.

 

Monumentale delen

Het gebouw is op grond van de Monumentenwet 1988 aangewezen als zogenaamd “vanwege”monument. Tevens is de ondergrond beschermd als archeologisch monument (dubbelbescherming).
De te beschermen onderdelen zijn opgesomd in het monumentenregister en betreffen:

  • de preekstoel
  • de klokken
  • het uurwerk

De preekstoel

De preekstoel is een replica van een 17e eeuws model en vervaardigd in 1923.

Klokken en uurwerk

Smeedijzeren 17e eeuws uurwerk
Eind 17e eeuws gesmeed uurwerk met houten opgaande as

De toren biedt plaats aan een torenuurwerk uit ca 1609 en twee klokken, één uit 1445 en één uit 1636. In het randschrift van de oudste klok staat dat deze is opgedragen aan de heilige Catharina. Dit zou erop kunnen duiden dat zij de patroonheilige van Jislum is geweest. De jongste klok is gegoten door de bekende klokkengieter Jacob Nooteman.

Het uurwerk is gemaakt voordat de slinger werd uitgevonden. Later is alsnog een slinger aangebracht om het uurwerk zuiverder te laten lopen. Toch is de invloed van het weer (vocht en temperatuur) zodanig dat het uurwerk daardoor nooit gelijk loopt. Het moet regelmatig gelijk gezet worden. Het uurwerk heeft een heel-uurslag. Dat betekent dat op ieder uur er allerlei raderen en stangen in beweging komen om via een staalkabeltje een hamer tegen een van de klokken te laten slaan die daarmee het aantal uren aangeeft.

Catharinakerk Jislum klok

Het orgel

Het orgel is (nog) niet aangewezen als monument.

Orgelbouwer Bakker en Timmenga uit Leeuwarden heeft het orgel gemaakt in 1925.
Dispositie
Manuaal: Prestant 8′ – Holpijp 8′ – Viola 8′ – Aeoline 8′ – Octaaf 4′ – Fluit 4′ – Woudfluit 2′ – Cornet 2⅔’ 3 sterk discant – Tremulant.
Pedaal: aangehangen.
Mechanische sleeplade. Manuaalomvang: C-f3. Pedaalomvang: C-g.
Het orgel kent geen elektrische luchtpomp, er moet nog altijd een zgn pûstertraper (het met de voet pompen van lucht in de blaasbalg) bij om er geluid uit te krijgen.